จากรากเหง้าภูมิปัญญาชุมชนที่ถูกหยิบยกขึ้นสู่ห้องเรียนโรงเรียนบ้านทอนเหรียนได้ต่อยอด“เรื่องเล่าจากเตาถ่าน”สู่กระบวนการจัดการเรียนรู้แบบ "Active Learning" อย่างมีชีวิตชีวาโดย คุณครูสถาพร ปลัดกอง ครูกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา เป็นผู้ออกแบบการเรียนรู้ที่ให้นักเรียนลงมือคิด ลงมือทำและเรียนรู้จากบริบทจริงของชุมชนบ้านหนองยน ผ่านการตั้งคำถามและการค้นคว้า การลงพื้นที่ในครั้งนี้ของนักเรียนโรงเรียนบ้านทอนเหรียนไม่ใช่เพียงการรับฟังความรู้แต่เป็นการเรียนรู้จากประสบการณ์ตรงที่เชื่อมโยงชีวิตกับบทเรียนอย่างแท้จริง การจัดการเรียนรู้ดังกล่าวอาศัยหลักสูตรท้องถิ่นจังหวัดตรัง ภายใต้กรอบหลักสูตรโครงงานนวัตกรรมชุมชน  ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงการพัฒนาครูแกนนำและนักจัดการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 สู่การพัฒนาระบบนิเวศทางการเรียนรู้ของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) แนวคิดและกระบวนการเหล่านี้เกิดจากโอกาสที่ครูสถาพร ปลัดกองได้เข้าร่วมเรียนรู้และพัฒนาศักยภาพ ณ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาตรัง เขต2 ก่อนนำมาปรับใช้ให้เหมาะสมกับบริบทของโรงเรียนและชุมชน  ส่งผลให้ห้องเรียนกลายเป็นพื้นที่บ่มเพาะปัญญา  สร้างทักษะชีวิตและจุดประกายการเห็นคุณค่าท้องถิ่นอันเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืนในอนาคต

“โครงงานนวัตกรรมชุมชน” คือกระบวนการจัดการเรียนรู้ที่นำปัญหาและศักยภาพของชุมชนมาเป็นฐานของการเรียนรู้ โดยให้นักเรียนได้ลงมือศึกษา วิเคราะห์และสร้างสรรค์แนวทางพัฒนาชุมชนด้วยความคิดใหม่โดยไม่ตัดขาดจากรากเหง้าท้องถิ่น โครงงานจึงไม่ใช่เพียงชิ้นงานปลายทางแต่เป็นพื้นที่ฝึกคิด ฝึกทำและฝึกแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบ ผ่านสถานการณ์จริงในชุมชนเช่น "กรณีข้าวเหนียวปิ้งบ้านหนองยน" ที่นักเรียนได้เรียนรู้ตั้งแต่ที่มา คุณค่าทางวัฒนธรรม กระบวนการผลิต ตลอดจนการต่อยอดสร้างมูลค่า ซึ่งหล่อหลอมให้ผู้เรียนเห็นความหมายของการเรียนรู้ที่เชื่อมโยงชีวิตจริง

"ความสำคัญของโครงงานนวัตกรรมชุมชน"อยู่ที่การพัฒนาผู้เรียนอย่างรอบด้าน ทั้งด้านความรู้ ทักษะและคุณลักษณะอันพึงประสงค์ในศตวรรษที่ 21นักเรียนได้ฝึกการคิดเชิงวิเคราะห์ การทำงานเป็นทีม การสื่อสาร การแก้ปัญหาและการเป็นผู้ประกอบการทางสังคม ขณะเดียวกันชุมชนก็ได้รับประโยชน์จากองค์ความรู้ใหม่ แนวคิดสร้างสรรค์และพลังของเยาวชน ทำให้โรงเรียน ชุมชนและห้องเรียนกลายเป็นระบบนิเวศทางการเรียนรู้ที่เกื้อหนุนกันอย่างแท้จริง  โครงงานนวัตกรรมชุมชนยังสามารถบูรณาการเข้ากับการจัดการเรียนการสอนได้หลากหลายกลุ่มสาระโดยเฉพาะกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษาเพื่อศึกษาอัตลักษณ์ชุมชชุมชนประวัติศาสตร์ท้องถิ่น เศรษฐกิจชุมชนและความเป็นพลเมือง กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทยผ่านการเขียนเรื่องเล่า การสัมภาษณ์ การเรียบเรียงรายงานและการสื่อสารเชิงสร้างสรรค์ กลุ่มสาระการเรียนรู้คณิตศาสตร์ ในการคำนวณต้นทุน–กำไร วิเคราะห์ข้อมูลและวางแผนเชิงเศรษฐกิจ กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เพื่อศึกษาแปรรูปอาหาร สุขอนามัย บรรจุภัณฑ์และการใช้เทคโนโลยีสร้างมูลค่า  กลุ่มสาระการเรียนรู้การงานอาชีพเพื่อพัฒนาทักษะอาชีพ  การออกแบบผลิตภัณฑ์และแนวคิดผู้ประกอบการ การเรียนรู้ผ่านโครงงานนวัตกรรมชุมชนจึงเป็นมากกว่าการสอนตามเนื้อหาในตำราแต่คือการปลุกศักยภาพผู้เรียนให้เป็น"ผู้เรียนตลอดชีวิต"ที่เข้าใจชุมชน รักท้องถิ่นและสามารถนำองค์ความรู้ไปต่อยอดสร้างคุณค่าให้ตนเองและสังคมได้อย่างยั่งยืน

กระบวนการจัดการเรียนการสอน

6 แผนการเรียนรู้โดยใช้ชุมชนเป็นฐาน

 การจัดการเรียนการสอนในครั้งนี้ออกแบบบนแนวคิดที่เชื่อว่า การเรียนรู้ที่ดีที่สุดเกิดขึ้นเมื่อผู้เรียนได้ลงมือเรียนรู้ด้วยตนเอง โดยมีครูทำหน้าที่เป็นที่ปรึกษาและผู้อำนวยความสะดวกในการเรียนรู้ ผ่านกระบวนการ "Community Innovation Project" หรือโครงงานนวัตกรรมชุมชน ซึ่งเชื่อมโยงห้องเรียนเข้ากับชีวิตจริงของชุมชน กระบวนการเรียนรู้ดังกล่าวเปิดโอกาสให้นักเรียนได้คิด ค้นคว้า ลงมือปฏิบัติและเรียนรู้จาประสบการณ์ตรง  โดยยึดบริบทชุมชนเป็นฐานสำคัญ การจัดการเรียนรู้ตามแนวทางนี้ดำเนินไปอย่างเป็นระบบผ่าน 6 ขั้นตอนของโครงงานนวัตกรรมชุมชนที่ค่อยๆพัฒนาผู้เรียนจากการตั้งคำถาม การเรียนรู้จากของจริงไปจนถึงการสร้างสรรค์นวัตกรรมและการสะท้อนผลการเรียนรู้ กระบวนการทั้งหมดไม่เพียงช่วยพัฒนาความรู้และทักษะของนักเรียนเท่านั้น แต่ยังปลูกฝังความรับผิดชอบ การทำงานร่วมกันและความภาคภูมิใจในชุมชน อันเป็นหัวใจสำคัญของการเรียนรู้ที่มีความหมายและยั่งยืน การนำกระบวนการ CIP มาจัดการเรียนรู้ของโรงเรียนบ้านตอนเหรียนโดยใช้ชื่อหน่วยการเรียนรู้ว่า “ชุมชนของฉัน นวัตกรรมของเรา” โดยประกอบไปด้วย 6 แผนดังนี้

แผนที่ 1. ประเมินความคิดของผู้เรียน

คำถามจากครูนักเรียนรู้อะไรบ้าง

1. คุณครูใช้คำถามกระตุ้นนักเรียนเพื่อประเมินความคิดของผู้เรียนเรื่อง สิ่งแวดล้อมในชุมชนโดยมีคำถามดังนี้

1.1  นักเรียนคิดว่าสิ่งแวดล้อมรอบตัวเรามีอะไรบ้าง

1.2  ในอำเภอรัษฎานักเรียนพบเห็นทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอะไรบ้าง

1.3  สิ่งแวดล้อมในอำเภอรัษฎา ช่วยให้คนในชุมชนประกอบอาชีพใดบ้าง

     แผนที่2. การคิดประเด็นการเรียนรู้จากแรงบันดาลใจ

    “แรงบันดาลใจจากประวัติศาสตร์: เปิดประตูสู่รากเหง้าท้องถิ่น”จากเตาถ่านสู่ห้องเรียน

•      นักเรียนลงพื้นที่ชุมชนในหมู่บ้านหนองยน เพื่อศึกษาภูมิศาสตร์ สภาพแวดล้อม อาชีพและวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของชาวบ้านหนองยน เด็กๆบางคนถึงแม้จะอยู่หมู่บ้านใกล้เคียงกันแต่ก็ไม่เคยได้มาศึกษาหรือสัมผัสวิถีชีวิตของชุมชนบ้านหนองยนเลยครูมีนจึงพานักเรียนไปศึกษาอาชีพและภูมิปัญญาชาวบ้านเรื่องการทำข้าวเหนียวปิ้งบ้านหนองยน ซึ่งเป็นขนมที่ชาวบ้านใช้รับประทานคู่กับโกปี่ ซึ่งเป็นอาหารเช้าของชาวบ้านก่อนไปกรีดยางหรือทำสวนนั่นเอง
• 
  
• 
  

ภาพสะท้อนกระบวนการเรียนรู้ด้วยการลงมือทำจริง นักเรียนได้เรียนรู้ขั้นตอนการทำข้าวเหนียวปิ้งตั้งแต่การเตรียมข้าว การห่อใบตอง ไปจนถึงการปิ้งบนเตาถ่าน ทุกขั้นตอนเป็นการฝึกคิด ฝึกทำ และเรียนรู้จากประสบการณ์ตรง เชื่อมโยงภูมิปัญญาชุมชนสู่การเรียนรู้อย่างมีความหมาย

        แผนที่ 3. วางแผนพัฒนาตนเอง

       ช่วยกันคิด ต่อเติมชีวิตข้าวเหนียวปิ้งบ้านหนองยน

       นักเรียนวิเคราะห์และช่วยกันวางแผนโดยใช้กระบวนการทำ FILA MAP เพื่อออกแบบวิธีการแก้ปัญหา

      F = Fact ข้อเท็จจริง เป็นที่มาของปัญหาซึ่งนักเรียนทุกคนพบว่า บรรจุภัณฑ์ข้าวเหนียวปิ้งไม่สวยงาม 

      I = Innovation นวัตกรรม ที่จะทำอย่างไรให้ให้บรรจุภัณฑ์สวยงาม ทันสมัยและสามารถเพิ่มมูลค่าให้ชุมชน

      L = Learning ความรู้และทักษะที่ต้องใช้สร้างนวัตกรรม

     A = Action Plan การวางแผนกระบวนการทำงาน