จากป่า สู่ ห้องเรียน เรื่องราวน่ารู้ของต้นเสม็ดขาว

         การจัดเรียนการสอนvองคุณครูกนกวรรณ  นาศร ครูกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม  โรงเรียนบ้านหนองเสม็ด เป็นการจัดการเรียนรู้โดยเริ่มจากให้นักเรียนสำรวจพื้นที่รอบโรงเรียนและชุมชน ซึ่งพบว่าต้นเสม็ดขาวเป็นพืชพื้นถิ่นที่มีมากในชุมชนบ้านหนองเสม็ด และ จัดเป็นพรรณไม้ที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในระบบนิเวศ พื้นที่ที่ชุ่มน้ำและป่าพรุ ด้วยคุณลักษณะพิเศษที่สามารถปรับตัวเพื่อความอยู่รอดในสภาพแวดล้อมที่มีน้ำท่วมขัง ดินมีความเป็นกรดสูง หรือแม้กระทั่งในพื้นที่เสื่อมโทรมได้เป็นอย่างดี  ทำให้ต้นเสม็ดขาวมีบทบาทสำคัญในการฟื้นฟูสภาพป่าและการรักษาสมดุลของระบบนิเวศ ซึ่งต้นเสม็ดขาวยังถือเป็นทรัพยากรธรรมชาติที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจและภูมิปัญญาอย่างลึกซึ้ง แต่ในชุมชนบ้านหนองเสม็ดพืชชนิดนี้ไม่มีการนำมาใช้ประโยชน์  โรงเรียนบ้านหนองเสม็ดจึงนำประเด็นปัญหาที่เชื่อมโยงกับชุมชนดังกล่าวมาเป็นที่มาของชื่อเรื่องโครงงาน เพื่อให้นักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 5 ได้เรียนรู้ผ่านการตั้งคำถามและค้นคว้า ลงมือปฏิบัติจริง การลงพื้นที่สำรวจชุมชนของนักเรียนไม่ใช่เป็นแค่การเรียนในรายวิชา แต่เป็นการเรียนเพื่อเชื่อมโยงกับประสบการณ์จริงที่นักเรียนพบเจอ การจัดการเรียนรู้ดังกล่าวอาศัยการจัดการเรียนรู้หลักสูตรท้องถิ่นจังหวัดตรัง ด้วยหลักสูตรโครงงานนวัตกรรมชุมชน ผ่านการจัดการเรียนรู้แบบ Active Learning โดยคุณครูกนกวรรณ นาศร ครูกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม โรงเรียนบ้านหนองเสม็ด ซึ่งมุ่งเน้นให้นักเรียนเป็นผู้ลงมือปฏิบัติ วิเคราะห์ และแก้ปัญหาในชุมชนของนักเรียนเอง การจัดการเรียนรู้ในครั้งนี้ผ่านการบูรณาการกับกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรมโดยการศึกษาลักษณะของชุมชน เศรษฐกิจ อาชีพ รวมไปถึงสินค้าและบริการในชุมชนของตนเอง กลุ่มสาระการเรียนรู้การงานอาชีพการศึกษาขั้นตอนการทำงานถูกต้องตามกระบวนการ ใช้ทักษะการจัดการในการทำงานอย่างเป็นระบบประณีต และมีความคิดสร้างสรรค์มีจิตสำนึกในการ ใช้พลังงานและทรัพยากรอย่างประหยัดและคุ้มค่า และรายวิชาคณิตศาสตร์ใช้การชั่งตวง คำนวณน้ำหนัก และการแปลงหน่วยน้ำหนัก การเรียนรู้ผ่านโครงงานนวัตกรรมชุมชนจึงเป็นการจัดการเรียนรู้ที่เน้นสร้างความตระให้แก่นักเรียนเข้าใจปัญหาและออกแบบการจัดการเรียนรู้เพื่อแก้ปัญหาในชุมชนของตนเอง ผ่านกระบวนการเรียนรู้ 6 ขั้นตอน ดังนี้

ขั้นตอนที่ 1 การประเมินระดับการคิดนักเรียนในการเรียนรู้

          การจัดการเรียนรู้เพื่อประเมินระดับการคิดนักเรียนผ่านกิจกรรม Unbox สินค้าปริศนา                                       

                    1. นักเรียนทำแบบทดสอบก่อนเรียนเพื่อเป็นการทบทวนความรู้เดิม

                    2. คุณครูใช้คำถามกระตุ้นความคิดของนักเรียนดังนี้

          - สินค้าและบริการในท้องถิ่น อำเภอกันตัง จังหวัดตรังมีอะไรบ้าง

          - สินค้าและบริการจากภูมิปัญญาและทรัพยากรธรรมชาติมีอะไรบ้าง

          - ยกตัวอย่างทรัพยากรธรรมชาติที่นำมาผลิตเป็นสินค้าและบริการ

หลังจากนั้น ครูนำ "กล่องปริศนา" ซึ่งภายในมีภาพสินค้าและบริการในท้องถิ่นภาคใต้และของจังหวัดตรัง หลายๆชนิด มาให้นักเรียนดู แล้วให้นักเรียนทายว่า สินค้านี้ใช้วัสดุอะไรในการทำ หาได้จากที่ไหนเพราะเหตุใด นอกจากนั้นครูยังนำตัวอย่างสินค้าที่มีในท้องถิ่นมาให้นักเรียนได้ดู เช่น ตะกร้าสานจากก้านจาก หลังคาที่เย็บจากใบจาก ฉลูกุ้ง กระเป๋าทำจากอวน เพื่อให้นักเรียนฝึกกำหนดสถานการณ์ปัญหาหรือปรากฏการณ์ที่จะนำมาใช้ในการเรียนรู้ และเป็นการประเมินระดับความคิด

ขั้นตอนที่ 2 การคิดประเด็นการเรียนรู้จากแรงบันดาลใจ

การจัดการเรียนรู้ผ่านกิจกรรม ตามรอยแหล่งผลิตในชุมชน

          การจัดกิจกรรมการเรียนรู้ ตามรอยแหล่งผลิตในชุมชน ขั้นตอนนี้ครูกระตุ้นความสนใจของนักเรียนด้วยการเปิดคลิปวิดีโอวิสาหกิจชุมชนในจังหวัดตรัง เพื่อเป็นการสร้างแรงบันดาลใจ ให้นักเรียนมองเห็นภาพที่ชัดขึ้น หลังจากนั้นครูตั้งคำถามให้นักเรียนร่วมกันวิพากษ์ โดยใช้คำถามเพื่อกระตุ้นให้นักเรียนคิด คือ “นักเรียนคิดว่าในชุมชนของเรายังมีทรัพยากรธรรมชาติอะไรที่สามารถนำมาเพิ่มมูลค่าโดยการผลิตเป็นสินค้าและบริการได้อีกบ้าง” การใช้คำถามชวนให้เขาสงสัยเพราะเด็กๆบางคนเขายังขาดทักษะในการสังเกตการตั้งคำถามถึงว่าเขาจะใช้ชีวิตในชุมชนจนอาจจะมองข้ามสิ่งใกล้ตัวไป หลังจากนั้นครูมอบหมายให้นักเรียนไปสำรวจสินค้าและทรัพยากรในท้องถิ่นของนักเรียนเองและบันทึกลงใน “สมุดบันทึกนักสำรวจ”

ขั้นตอนที่ 3 วางแผนพัฒนาตนเองร่วมกัน

การจัดการเรียนรู้ผ่านกิจกรรม เยาวชนหนองเสม็ดถอดรหัสลับราชินีไม้ป่า

          กิจกรรมนี้กลับสู่ห้องเรียนหลังจากที่นักเรียนลงสำรวจชุมชนนักเรียนร่วมกันอภิปรายและสรุปปัญหาที่นักเรียนพบเจอจากการลงพื้นที่สรุปได้ว่า ต้นเสม็ดขาวซึ่งเป็นพืชที่มีมากในท้องถิ่นกลับไม่มีการนำมาใช้ประโยชน์ นักเรียนวางแผนพัฒนาตนเองร่วมกัน โดยใช้เครื่องมือ FILA Map ในการจัดระบบความคิดที่กระจัดกระจายให้เป็นกลุ่มก้อน วิเคราะห์ข้อมูลที่มี และนำเสนอ ซึ่ง FILA ย่อมาจาก

          F = Fact ข้อเท็จจริง เป็นที่มาของปัญหา ในที่นี้สิ่งที่เด็กๆ วิเคราะห์กันก็คือ ต้นเสม็ดขาวซึ่งเป็นพืชที่มีมากในท้องถิ่นกลับไม่มีการนำมาใช้ประโยชน์

          I = Innovation นวัตกรรม ที่จะทำอย่างไรให้ต้นเสม็ดขาวนำมาใช้ให้เกิดประโยชน์

          L = Learning ความรู้และทักษะที่ต้องใช้สร้างนวัตกรรม

          A = Action Plan การวางแผนการทำงาน

ขั้นตอนที่ 4 จัดการเรียนรู้ลงมือทำ

          การจัดการเรียนรู้ผ่านกิจกรรม Green Wisdom เสม็ดขาว

          เป็นการจัดการเรียนรู้ด้วยการลงมือทำ บูรณาการรายวิชาสังคมศึกษา คณิตศาสตร์ และการงานอาชีพ เพื่อนำไปใช้ในการสร้างนวัตกรรม ซึ่งในขั้นตอนนี้นักเรียนทั้ง 2 กลุ่มก็ได้ลงมือทำนวัตกรรมของตนเอง กลุ่มที่ 1 เสม็ดเฟรช ปรุงเขียวหนึ่งเดียวในชุมชน นักเรียนนำต้นเสม็ดขาวซึ่งเป็นพืชในท้องถิ่นและยังไม่มีใครนำมาใช้ประโยชน์นักเรียนจึงนำส่วนของใบมาสกัดเป็นน้ำมันเขียวจากใบเสม็ดขาว เนื่องจากใบเสม็ดขาวมีสรรพคุณในการแก้อาการวิงเวียนศรีษะได้ กลุ่มที่ 2 กรีนเสม็ด สะอาดปลอดภัยจากใบเสม็ดนักเรียนนำใบเสม็ดขาวมาต้มและนำไปผสมกับส่วนผสมของน้ำยาล้างจานเพื่อทำเป็น น้ำยาล้างจานจากใบเสม็ด เนื่องจากใบเสม็ดขาวมีฤทธิ์ในการช่วยฆ่าเชื้อจุลินทรีย์ และโรงเรียนของเราใช้น้ำยาล้างจานในแต่ละวันเป็นจำนวนมาก โดยขั้นตอนนี้อาศัยความร่วมมือของคุณครูในกลุ่มสาระการงานอาชีพ คือ คุณครูมนทิรา บัวชูก้าน และคุณครูในกลุ่มสาระคณิตศาสตร์ คุณครูชลธิชา  ทองขวิด มาช่วยในการเติมเต็มความรู้ให้แก่นักเรียน

ขั้นตอนที่ 5 นักเรียนประเมินตนเอง  สะท้อนคิดกับสิ่งที่ทำ (ทำอะไร ผลอย่างไร)

          การจัดการเรียนรู้ผ่านกิจกรรม เสน่ห์เสม็ด สู่ ความพอเพียง

                    ขั้นตอนนี้เป็นการจัดกิจกรรม เพื่อให้นักเรียนประเมินตนเอง  สะท้อนคิดกับสิ่งที่ทำ นักเรียนร่วมกันอภิปรายการจัดการเรียนการสอน เรื่อง จากป่า สู่ ห้องเรียนเรื่องน่ารู้จากต้นเสม็ดขาว โดยนักเรียนประเมินผลงานของตนเองผ่านการวิเคราะห์จุดเด่นที่ทำได้ดี จุดที่ควรปรับปรุงแก้ไข และจุดที่อยากพัฒนา  จากนั้นนักเรียนร่วมกันเชื่อมโยงผลการจากทำโครงงานกับหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงผ่านการถอดบทเรียน

ขั้นตอนที่ 6 คิดต่อยอดองค์ความรู้  นำความรู้สู่ชุมชน

          การจัดการเรียนรู้ผ่านกิจกรรม เสม็ดขาวจากห้องเรียน สู่ ชุมชน

          นักเรียนนำเสนอผลงานนวัตกรรมที่คิดค้นขึ้น ให้คนในชุมชนได้รู้จักและรู้ถึงประโยชน์สรรพคุณและคุณค่าของต้นเสม็ดขาวโดยการนำเสนอในตลาดนัดชุมชนของโรงเรียนบ้านหนองเสม็ด และเผยแพร่ผ่านเพจประชาสัมพันธ์ของโรงเรียนบ้านหนองเสม็ด หลังจากนั้นนักเรียนทำแบบทดสอบหลังเรียนของนักเรียนรายบุคคล

                                                                          นางสาวกนกวรรณ   นาศร

                                                                          โรงเรียนบ้านหนองเสม็ด

                                                  สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาตรังเขต 2